Fiat X1/9 to jedyny Fiat w historii z silnikiem umieszczonym centralnie. To model skradziony przed oficjalną premierą. To także model, który na rynku był siedemnaście lat. A jednak, pamięta go coraz mniej osób…
Zaczęło się od łódeczki Autobianchi
Podczas targów motoryzacyjnych w Turynie, w roku 1969, pokazano Autobianchi Runabout. Był to pojazd koncepcyjny, który zaprojektował Marcello Gandini, a wykonał zakład stylistyczny Bertone w Grugliasco.
Samochód powstał z wykorzystaniem podwozia Autobianchi A112, z silnikiem od Fiata 128, który umieszczono centralnie. Stylizacja w kształcie klina została zainspirowana łodziami wyścigowymi z tamtego okresu. Stąd też przednia szyba była jedynie owiewką kierującą strugę powietrza nad głowę kierowcy, a z tyłu styl podkreślał duży pałąk zabezpieczający.
Sukces odniesiony przez Runabout na targach motoryzacyjnych w Turynie, zachęcił Nuccio Bertone do stworzenia ewolucji prototypu z wersji kabrio w wersję targa. Miało to zwiększyć atrakcyjność i ułatwić produkcję przyszłego modelu.
Kierownictwo Grupy Fiat, która całkowicie kontrolowała Autobianchi, zdecydowało się wówczas na ofertę A112 Abarth. Takie posunięcie, było odpowiednie do konkurowania z odnoszącym sukcesy Mini Cooper. W roku 1971, w zakładach Grugliasco wizytę złożył Gianni Agnelli, który zastanawiał się nad projektem zastępującym Fiata 850 Spider (produkowanego zresztą przez Bertone). Dyrektor Agnelli zwrócił uwagę na prototyp i w efekcie prototyp został odnowiony wysłany do Turynu w celu przeprowadzenia projektu produkcyjnego. Model nazwano wewnętrznie „X1/9”, co zresztą okazało się później nazwą handlową modelu.
Kradzież projektu, czyli krok przed producentem
Nuccio Bertone, przed przekazaniem modelu do Turynu, powierzył czyszczenie i przemalowanie prototypu zewnętrznemu warsztatowi. Był to warsztat z usług któregi często korzystano przy pracach na małą skalę. Takie podejście, pozwalało nie zakłócać normalnego funkcjonowania linii produkcyjnych firmy.
Sytuację tę wykorzystał Alejandro de Tomaso. Ponieważ od dłuższego czasu trwała wojna handlowa między Fiatem, a Fordem, postanowił on wykraść projekt i odsprzedać go Fordowi. W tym celu, Alejandro de Tomaso wezwał Toma Tjaardę do małego warsztatu blacharskiego, gdzie stał prototyp i zlecił mu skopiowanie przyszłego X1/9. Toma Tiaarde, amerykański projektant pochodzenia holenderskiego, który pracował jako projektant i stylista samochodów, na zlecenia Ferrari , FIAT-a i De Tomaso, skopiował model. Finalnie wykonała go firma Ghia. Układy jezdne i napędowe zastosowano z modelu De Tomaso Vallelunga (sportowe coupe De Tomaso wykonane w ilości 53 sztuki).
Skradziony model autorstwa Tjaarda i De Tomaso zaprezentowano na wystawie w Turynie w 1971 roku jako 1600 Spider.
Był to szok dla Bertone i dyrekcji Fiata
Uniemożliwiono bowiem efekt zaskoczenia, jakim miała być za kilka miesięcy prezentacja X1/9. Ford kupił prototyp De Tomaso z deklarowanym zamiarem wprowadzenia go do produkcji.
Wbrew obawom Tjaardy, nie poniósł on żadnych konsekwencji sądowych.
Projektu X1/9 wyjeżdża na drogi
22 grudnia 1972, Fiat X1/9 – który był produkowany już od kilku tygodni – został oficjalnie zaprezentowany międzynarodowej prasie w Madonie Park na torze Targa Florio.
W modelu wykorzystano elementy mechaniki Fiata 128 Coupé. Tyle tylko, że X1/9 miał silnik umieszczony centralnie i napęd na tylne koła, podczas gdy 128 miał silnik z przodu i napęd na koła przednie. Pochodzenie mechaniki od 128 dotyczyło też niezależnego zawieszenia kół, czy układu hamulcowego. Podwozie wywodzi się bezpośrednio od „kuzyna”, czyli Lancii Stratos (będącej zresztą projektem Marcello Gandiniego). Cechą charakterystyczną tego modelu był sztywny dach, który zdejmowano i wkładano pod przednią maskę.
USA kraina Fiat X1/9
W ofercie handlowej, Fiat X1/9 zajął miejsce 850 Sport Spider. Szybko też zdecydowano się na eksport do Stanów Zjednoczonych. Był tam oferowany, zarówno z silnikiem 1290 ccm, jak i w wersji, która pojawi się kilka lat później z silnikiem 1498 ccm.
W roku 1978, model przeszedł jedyną zmianę stylizacji w swojej długiej, liczącej siedemnaście lat, karierze. Samochód został wówczas „zamerykanizowany” poprzez zastosowanie masywnych aluminiowych zderzaków pochłaniających energię , zgodnie z wymogami ówczesnego prawa USA. Maska również przeszła wyraźną modyfikację, aby pomieścić nowy silnik 1,5.
Wnętrze całkowicie przeprojektowano, z nowymi regulowanymi ergonomicznymi siedzeniami i nowo zaprojektowaną deską rozdzielczą.
Pojemność silnika wzrosła do 1498 ccm (85 KM) i zestrojono go ze skrzynią pięciobiegową. Prędkość maksymalna modelu z silnikiem 1,5 wynosiła 185 km/h, podczas gdy 1,3 miał 170 km/h.
Począwszy od roku 1982, produkcja była prawie całkowicie przeznaczona na Stany Zjednoczone. Wtedy też doszło do zmiany marki z Fiata na Bertone, czyli na markę, w której warsztatach samochód był produkowany od samego początku.
Produkcja została zakończona w roku 1989 wersją Grand Finale. W sumie produkcja w latach 1972-1989 wyniosła około 170 000 sztuk.
Ciekawostki
- Od roku 1975 roku producent samochodów wyścigowych Dallara (Dallara Automobili to włoski producent samochodów wyścigowych , założony w 1972 przez inżyniera Gian Paolo Dallara), w porozumieniu z Fiatem i we współpracy z Bertone , zbudował kilkadziesiąt samochodów o nazwie Dallara Icsunonove.
Pierwsza wersja Icsunonove posiadała silnik 1300 o mocy 192 KM z głowicą 16 V i wtryskiem mechanicznym Kugelfischer. Kolejna wersja miała silnik 1600 cccm o mocy ponad 200 KM. Wizualnie charakteryzował się poszerzonymi nadkolami do montażu większych kół i brakiem chowanych reflektorów. - X1/9 Abarth. W roku 1974 zaprojektowano model X1/9 do startów w rajdowych mistrzostwach. Był on wyposażony w silnik o pojemności 1 840 ccm z Fiata 124 Abarth Rally (którego spadkobiercą miał być X1/9) o mocy 200 KM uzyskiwanych przy 7600 obr/min.
Ważący zaledwie 750 kg prototyp X1/9 był lżejszy niż Fiat 124 Sport Spider , a także przyszły Fiat 131 Abarth Rally, który miał ważyć 950 kg. Pod względem obsługi X1/9 Abarth zrobił wrażenie na kierowcach, którzy nim jeździli. Był wyżej ceniony niż Lancia Stratos.
Rozwój projektu został jednak przerwany, aby zrobić miejsce dla projektu Fiata «X1/20», którym był Fiat 131 Abarth Rally (od roku 1976).
